Skala Fontaine’a – stadia przewlekłego niedokrwienia kończyn dolnych

Skala Fontainea

Ból łydki, który pojawia się podczas marszu i mija po krótkim postoju, łatwo zrzucić na zmęczenie albo wiek. Bywa to jednak pierwszy objaw miażdżycy tętnic nóg. Skala Fontaine’a pozwala opisać, jak daleko zaszła choroba – od stadium bezobjawowego po ból spoczynkowy i martwicę. Wyjaśniamy, co oznacza każdy stopień, jak lekarz go ustala i które objawy wymagają pilnej pomocy.

 

Czym jest przewlekłe niedokrwienie kończyn dolnych?

Przewlekłe niedokrwienie kończyn dolnych to stan, w którym tętnice nóg przez dłuższy czas dostarczają do mięśni i skóry za mało krwi. Zdecydowanie najczęstszą przyczyną jest miażdżyca tętnic kończyn dolnych: blaszki miażdżycowe stopniowo zwężają, a z czasem mogą całkowicie zamknąć tętnice biodrowe, udowe, podkolanowe lub goleniowe. Rzadziej przyczyną są zapalenia naczyń, np. choroba Bürgera u młodych palaczy.

Choroba rozwija się zwykle latami. Organizm częściowo kompensuje zwężenia, rozbudowując krążenie oboczne, czyli sieć mniejszych naczyń omijających przeszkodę. Dlatego objawy pojawiają się najpierw tylko przy wysiłku, gdy pracujące mięśnie potrzebują więcej tlenu. Gdy zwężeń przybywa, krwi zaczyna brakować także w spoczynku.

Miażdżyca rzadko ogranicza się do nóg. U osób z chorobą tętnic obwodowych często zmienione są również tętnice wieńcowe i szyjne, dlatego to rozpoznanie oznacza także większe ryzyko zawału serca i udaru mózgu. Leczenie ma więc dwa cele: poprawę ukrwienia kończyny i ochronę całego układu krążenia.

Stadia niedokrwienia w skali Fontaine’a

Skalę zaproponował w 1954 roku francuski chirurg René Fontaine. Opiera się wyłącznie na objawach zgłaszanych przez pacjenta i stwierdzanych w badaniu, dlatego jest prosta w użyciu i do dziś powszechnie stosowana w Europie, także w Polsce.

Stadium

Objawy

Co to oznacza w praktyce

I

Brak dolegliwości. Zmiany w tętnicach wykrywa się przypadkowo, np. w USG lub przy pomiarze wskaźnika kostka-ramię.

Choroba już jest, ale krążenie oboczne wystarcza. Najważniejsze są leczenie czynników ryzyka i regularna kontrola.

IIa

Chromanie przestankowe – ból łydki, uda lub pośladka podczas chodu, pojawiający się po przejściu ponad 200 m.

Łagodniejsza postać chromania. Zwykle wystarcza leczenie zachowawcze i trening marszowy.

IIb

Chromanie pojawiające się przed pokonaniem 200 m.

Wyraźne ograniczenie sprawności. Jeśli mimo leczenia utrudnia codzienne funkcjonowanie, rozważa się zabieg.

III

Ból spoczynkowy – najczęściej nocny, w stopie i palcach. Ulgę przynosi opuszczenie nogi z łóżka.

Niedokrwienie zagrażające kończynie. Wymaga pilnej diagnostyki naczyniowej.

IV

Owrzodzenia niedokrwienne lub martwica (zgorzel) palców albo stopy.

Najbardziej zaawansowane stadium, z ryzykiem utraty kończyny. Wymaga pilnego leczenia w ośrodku naczyniowym.

Choroba nie musi przechodzić kolejno przez wszystkie etapy. U części chorych chromanie przez lata pozostaje stabilne. Z kolei u osób z cukrzycą i neuropatią niedokrwienie bywa rozpoznawane dopiero w stadium owrzodzenia, bo wcześniejszy ból był słabo odczuwany.

Czym różni się stadium IIa od IIb?

Obie postacie to chromanie przestankowe, czyli ból mięśni, który zmusza do zatrzymania się i ustępuje po kilku minutach odpoczynku. Granica 200 metrów jest umowna. Dystans bezbólowy zależy od tempa marszu, nachylenia terenu, temperatury czy niesionego ciężaru, a pacjenci często go przeszacowują lub niedoszacowują. Dlatego lekarz może go zweryfikować testem marszowym na bieżni.

Przejście ze stadium IIa do IIb nie jest samo w sobie wskazaniem do operacji. O tym, czy rozważyć zabieg, decyduje przede wszystkim to, jak bardzo chromanie ogranicza codzienne życie mimo kilkumiesięcznego leczenia zachowawczego.

Stadia III i IV – niedokrwienie zagrażające kończynie

Ból spoczynkowy, owrzodzenia i martwica oznaczają, że krew nie dociera w ilości wystarczającej nawet do podtrzymania żywotności tkanek w spoczynku. W aktualnych wytycznych ten stan określa się jako przewlekłe niedokrwienie zagrażające kończynie (ang. chronic limb-threatening ischemia, CLTI). W tych stadiach nie czeka się na efekty treningu marszowego. Celem jest jak najszybsze przywrócenie przepływu krwi, aby uratować kończynę.

Typowe jest to, że ból nasila się po położeniu się, a słabnie, gdy chory opuści nogę z łóżka lub śpi na siedząco – w tej pozycji grawitacja nieco zwiększa napływ krwi do stopy. Taki objaw trzeba zgłosić lekarzowi od razu, bez czekania na planową wizytę.

Skala Fontaine’a a klasyfikacja Rutherforda

W publikacjach naukowych i przy kwalifikacji do zabiegów częściej używa się klasyfikacji Rutherforda. Ma ona siedem kategorii (0–6), a chromanie dzieli na łagodne, umiarkowane i ciężkie nie na podstawie dystansu deklarowanego przez pacjenta, lecz wyniku standaryzowanego testu na bieżni i pomiaru ciśnienia w kostce po wysiłku. Obie skale można orientacyjnie zestawić tak:

Skala Fontaine’a

Klasyfikacja Rutherforda

I – brak objawów

0 – brak objawów

IIa – chromanie powyżej 200 m

1 – łagodne chromanie

IIb – chromanie poniżej 200 m

2 – umiarkowane chromanie

3 – ciężkie chromanie

III – ból spoczynkowy

4 – ból spoczynkowy

IV – owrzodzenie, martwica

5 – niewielki ubytek tkanek (niegojąca się rana, ograniczona martwica)

6 – rozległy ubytek tkanek

U pacjentów z ranami stopy, zwłaszcza chorujących na cukrzycę, stosuje się dodatkowo system WIfI. Ocenia on nie tylko niedokrwienie, lecz także rozległość rany i obecność zakażenia, co pomaga oszacować ryzyko amputacji.

Jak lekarz ustala stadium choroby?

Stadium w skali Fontaine’a wynika z objawów, ale potwierdzenie choroby tętnic i ocena jej ciężkości wymagają badań. W praktyce wykorzystuje się:

  • Wywiad i badanie fizykalne – lekarz pyta o dystans marszu, ból nocny i rany, bada tętno na tętnicach udowych, podkolanowych i na stopie, ocenia kolor i temperaturę skóry, owłosienie oraz paznokcie.
  • Wskaźnik kostka-ramię (ABI) – stosunek ciśnienia skurczowego mierzonego w okolicy kostki do ciśnienia na ramieniu. Wynik 0,90 lub niższy potwierdza chorobę tętnic obwodowych.
  • USG Doppler tętnic kończyn dolnych – pokazuje, gdzie są zwężenia i niedrożności oraz jak bardzo ograniczają przepływ. Więcej o samym badaniu przeczytasz w artykule o tym, jak wygląda USG Doppler nóg i jak czytać jego wynik.
  • Test marszowy na bieżni – obiektywnie mierzy dystans bezbólowy i maksymalny. Łączy się go z pomiarem ABI po wysiłku, gdy wynik spoczynkowy jest prawidłowy, a objawy sugerują chromanie.
  • Angio-TK lub angio-MR, rzadziej arteriografia – gdy planuje się zabieg i trzeba dokładnie zobaczyć przebieg tętnic.
  • Badania krwi – lipidogram, glukoza lub HbA1c, kreatynina. Służą ocenie czynników ryzyka miażdżycy i doborowi leków.

Co oznacza niski wskaźnik ABI?

Wartość ABI 0,90 lub niższa potwierdza chorobę tętnic. Im niższy wynik, tym zwykle cięższe niedokrwienie – wartości poniżej ok. 0,40 wskazują na ciężkie upośledzenie przepływu. Sam wynik nie wyznacza jednak stadium w skali Fontaine’a. U chorych z cukrzycą lub przewlekłą chorobą nerek zwapniałe tętnice nie dają się ucisnąć mankietem, przez co ABI bywa prawidłowy albo zawyżony (powyżej 1,40) mimo zaawansowanego niedokrwienia. Wtedy mierzy się ciśnienie na paluchu (wskaźnik palec-ramię, TBI). O rozpoznaniu niedokrwienia zagrażającego kończynie decydują objawy – ból spoczynkowy, rana, martwica – potwierdzone pomiarem ciśnienia w kostce lub w palcu.

Nie każdy ból nóg przy chodzeniu to niedokrwienie

Podobne dolegliwości może dawać zwężenie kanału kręgowego, czyli tzw. chromanie neurogenne. W tej chorobie ból mija zwykle dopiero, gdy chory usiądzie lub pochyli się do przodu – samo zatrzymanie się nie wystarcza. Ból przy chodzeniu wywołuje też choroba zwyrodnieniowa stawów biodrowych i kolanowych. W przewlekłej niewydolności żylnej nogi są raczej ciężkie i obrzęknięte niż bolesne przy marszu. Z kolei rwący ból nóg w nocy częściej wynika z kurczów mięśni, neuropatii czy zespołu niespokojnych nóg niż z niedokrwienia. Dlatego zanim lekarz uzna ból za objaw stadium III, musi wykluczyć inne przyczyny.

Leczenie a stadium choroby

Niezależnie od stadium każdy chory wymaga leczenia, które spowalnia miażdżycę i zmniejsza ryzyko zawału i udaru. Zakres pozostałych działań zależy od zaawansowania niedokrwienia.

Postępowanie w każdym stadium

  • Całkowite zaprzestanie palenia tytoniu – najważniejsza modyfikowalna przyczyna postępu choroby.
  • Statyna, a w razie potrzeby dodatkowe leki obniżające cholesterol. Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) z 2024 roku zalecają u tych chorych obniżenie cholesterolu LDL poniżej 55 mg/dl.
  • Lek przeciwpłytkowy (kwas acetylosalicylowy lub klopidogrel) u osób z objawami. U wybranych chorych z wysokim ryzykiem incydentów sercowo-naczyniowych i niskim ryzykiem krwawienia lekarz może zalecić małą dawkę rywaroksabanu w połączeniu z kwasem acetylosalicylowym.
  • Kontrola ciśnienia tętniczego i cukrzycy, redukcja masy ciała, dieta z ograniczeniem tłuszczów nasyconych.
  • Codzienna kontrola stóp, wygodne obuwie i ostrożność przy obcinaniu paznokci. Drobne skaleczenie niedokrwionej stopy goi się bardzo słabo. Nie należy też ogrzewać stóp termoforem ani gorącą wodą, bo przy zaburzonym ukrwieniu i czuciu łatwo o oparzenie.

Stadium II – trening marszowy i leki wydłużające dystans chodu

Podstawą leczenia chromania jest regularny trening marszowy. Najlepsze efekty daje trening nadzorowany: co najmniej 3 razy w tygodniu po 30–60 minut, przez minimum 12 tygodni. Chory idzie do pojawienia się umiarkowanego bólu, odpoczywa, aż ból minie, i rusza ponownie. Jeśli zorganizowany program nie jest dostępny, zaleca się trening w domu według tych samych zasad. Trening zwykle nie poprawia wyniku ABI, ale wydłuża dystans chodu, bo mięśnie lepiej wykorzystują tlen, poprawia się funkcja śródbłonka i rozwija krążenie oboczne.

Praktyczne wskazówki dotyczące codziennego ruchu znajdziesz też w artykule o tym, jak radzić sobie ze słabym krążeniem w nogach. U części chorych lekarz może dołączyć cilostazol, który wydłuża dystans marszu. Leku nie stosuje się u osób z niewydolnością serca.

Kiedy rozważa się zabieg?

W stadium II zabieg rozważa się, gdy chromanie mimo co najmniej 3 miesięcy optymalnego leczenia i treningu nadal wyraźnie ogranicza codzienne życie lub pracę, a budowa zmian w tętnicach daje szansę na trwały efekt. W stadiach III i IV przywrócenie przepływu (rewaskularyzacja) jest podstawą leczenia i planuje się je bez zwłoki. Stosuje się:

  • Angioplastykę balonową – poszerzenie zwężenia balonem wprowadzonym przez nakłucie tętnicy, często z wszczepieniem stentu lub użyciem balonów i stentów uwalniających lek.
  • Endarterektomię – chirurgiczne usunięcie blaszki miażdżycowej, najczęściej z tętnicy udowej wspólnej.
  • Pomostowanie (by-pass) – wszycie pomostu z własnej żyły pacjenta lub z protezy naczyniowej, który omija niedrożny odcinek tętnicy. Stosuje się je zwykle przy długich niedrożnościach.

 

Metodę dobiera się na podstawie badań obrazowych, ogólnego stanu zdrowia i oczekiwanej trwałości efektu. Amputacja jest ostatecznością: wykonuje się ją, gdy przywrócenie przepływu nie jest możliwe, martwica jest rozległa albo zakażenie zagraża życiu.

Czy choroba zawsze postępuje?

Nie zawsze. Według międzynarodowego konsensusu TASC II u większości chorych z chromaniem objawy w ciągu 5 lat pozostają stabilne, a do krytycznego niedokrwienia dochodzi u ok. 5–10% z nich. Dla osób z chorobą tętnic obwodowych znacznie częstszym zagrożeniem są zawał serca i udar mózgu. Dlatego leki i rzucenie palenia mają tak duże znaczenie również u pacjentów, u których dolegliwości są niewielkie.

Objawy wymagające pilnej pomocy

Natychmiast – pogotowie (112) lub SOR:

  • Nagły, silny ból nogi z bladością lub zasinieniem, ochłodzeniem skóry, drętwieniem albo osłabieniem siły mięśni – to może być ostre niedokrwienie kończyny spowodowane zatorem lub zakrzepem w tętnicy. O uratowaniu kończyny decydują godziny.
  • Szybko szerzące się zaczerwienienie, obrzęk, gorączka lub dreszcze przy ranie na niedokrwionej stopie – to objawy zakażenia, które może szybko objąć całą stopę.

 

Pilna konsultacja – w ciągu 1–2 dni:

  • każda nowa rana na stopie lub palcu u osoby z chorobą tętnic nóg lub cukrzycą, a także wysięk lub zaczerwienienie wokół takiej rany;
  • ciemnienie lub czernienie skóry palca;
  • ból stopy w spoczynku, budzący w nocy i słabnący po opuszczeniu nogi.

 

Jeśli zauważasz u siebie chromanie albo masz czynniki ryzyka miażdżycy (palenie, cukrzyca, nadciśnienie, wiek powyżej 65 lat), konsultacja chirurga naczyniowego z badaniem tętnic pozwoli ustalić stadium choroby i dobrać leczenie, zanim pojawią się zmiany zagrażające kończynie.

Diagnostyka i specjaliści

Zweryfikowane przez:

dr n. med. Tomasz Wołoszko</br><h6>Specjalista chirurgii ogólnej i naczyniowej. Flebolog. </h6>

dr n. med. Tomasz Wołoszko

Specjalista chirurgii ogólnej i naczyniowej. Flebolog.

Jestem lekarzem specjalistą chirurgii ogólnej oraz chirurgii naczyniowej, flebologiem. W swojej praktyce zajmuję się diagnostyką i leczeniem zarówno chorób układu żylnego i tętniczego, jak i wybranych schorzeń wymagających interwencji chirurgicznej.