2026-10-20

Ból łydki, który pojawia się podczas marszu i mija po krótkim postoju, łatwo zrzucić na zmęczenie albo wiek. Bywa to jednak pierwszy objaw miażdżycy tętnic nóg. Skala Fontaine’a pozwala opisać, jak daleko zaszła choroba – od stadium bezobjawowego po ból spoczynkowy i martwicę. Wyjaśniamy, co oznacza każdy stopień, jak lekarz go ustala i które objawy wymagają pilnej pomocy.
Przewlekłe niedokrwienie kończyn dolnych to stan, w którym tętnice nóg przez dłuższy czas dostarczają do mięśni i skóry za mało krwi. Zdecydowanie najczęstszą przyczyną jest miażdżyca tętnic kończyn dolnych: blaszki miażdżycowe stopniowo zwężają, a z czasem mogą całkowicie zamknąć tętnice biodrowe, udowe, podkolanowe lub goleniowe. Rzadziej przyczyną są zapalenia naczyń, np. choroba Bürgera u młodych palaczy.
Choroba rozwija się zwykle latami. Organizm częściowo kompensuje zwężenia, rozbudowując krążenie oboczne, czyli sieć mniejszych naczyń omijających przeszkodę. Dlatego objawy pojawiają się najpierw tylko przy wysiłku, gdy pracujące mięśnie potrzebują więcej tlenu. Gdy zwężeń przybywa, krwi zaczyna brakować także w spoczynku.
Miażdżyca rzadko ogranicza się do nóg. U osób z chorobą tętnic obwodowych często zmienione są również tętnice wieńcowe i szyjne, dlatego to rozpoznanie oznacza także większe ryzyko zawału serca i udaru mózgu. Leczenie ma więc dwa cele: poprawę ukrwienia kończyny i ochronę całego układu krążenia.
Skalę zaproponował w 1954 roku francuski chirurg René Fontaine. Opiera się wyłącznie na objawach zgłaszanych przez pacjenta i stwierdzanych w badaniu, dlatego jest prosta w użyciu i do dziś powszechnie stosowana w Europie, także w Polsce.
Stadium | Objawy | Co to oznacza w praktyce |
I | Brak dolegliwości. Zmiany w tętnicach wykrywa się przypadkowo, np. w USG lub przy pomiarze wskaźnika kostka-ramię. | Choroba już jest, ale krążenie oboczne wystarcza. Najważniejsze są leczenie czynników ryzyka i regularna kontrola. |
IIa | Chromanie przestankowe – ból łydki, uda lub pośladka podczas chodu, pojawiający się po przejściu ponad 200 m. | Łagodniejsza postać chromania. Zwykle wystarcza leczenie zachowawcze i trening marszowy. |
IIb | Chromanie pojawiające się przed pokonaniem 200 m. | Wyraźne ograniczenie sprawności. Jeśli mimo leczenia utrudnia codzienne funkcjonowanie, rozważa się zabieg. |
III | Ból spoczynkowy – najczęściej nocny, w stopie i palcach. Ulgę przynosi opuszczenie nogi z łóżka. | Niedokrwienie zagrażające kończynie. Wymaga pilnej diagnostyki naczyniowej. |
IV | Owrzodzenia niedokrwienne lub martwica (zgorzel) palców albo stopy. | Najbardziej zaawansowane stadium, z ryzykiem utraty kończyny. Wymaga pilnego leczenia w ośrodku naczyniowym. |
Choroba nie musi przechodzić kolejno przez wszystkie etapy. U części chorych chromanie przez lata pozostaje stabilne. Z kolei u osób z cukrzycą i neuropatią niedokrwienie bywa rozpoznawane dopiero w stadium owrzodzenia, bo wcześniejszy ból był słabo odczuwany.
Obie postacie to chromanie przestankowe, czyli ból mięśni, który zmusza do zatrzymania się i ustępuje po kilku minutach odpoczynku. Granica 200 metrów jest umowna. Dystans bezbólowy zależy od tempa marszu, nachylenia terenu, temperatury czy niesionego ciężaru, a pacjenci często go przeszacowują lub niedoszacowują. Dlatego lekarz może go zweryfikować testem marszowym na bieżni.
Przejście ze stadium IIa do IIb nie jest samo w sobie wskazaniem do operacji. O tym, czy rozważyć zabieg, decyduje przede wszystkim to, jak bardzo chromanie ogranicza codzienne życie mimo kilkumiesięcznego leczenia zachowawczego.
Ból spoczynkowy, owrzodzenia i martwica oznaczają, że krew nie dociera w ilości wystarczającej nawet do podtrzymania żywotności tkanek w spoczynku. W aktualnych wytycznych ten stan określa się jako przewlekłe niedokrwienie zagrażające kończynie (ang. chronic limb-threatening ischemia, CLTI). W tych stadiach nie czeka się na efekty treningu marszowego. Celem jest jak najszybsze przywrócenie przepływu krwi, aby uratować kończynę.
Typowe jest to, że ból nasila się po położeniu się, a słabnie, gdy chory opuści nogę z łóżka lub śpi na siedząco – w tej pozycji grawitacja nieco zwiększa napływ krwi do stopy. Taki objaw trzeba zgłosić lekarzowi od razu, bez czekania na planową wizytę.
W publikacjach naukowych i przy kwalifikacji do zabiegów częściej używa się klasyfikacji Rutherforda. Ma ona siedem kategorii (0–6), a chromanie dzieli na łagodne, umiarkowane i ciężkie nie na podstawie dystansu deklarowanego przez pacjenta, lecz wyniku standaryzowanego testu na bieżni i pomiaru ciśnienia w kostce po wysiłku. Obie skale można orientacyjnie zestawić tak:
Skala Fontaine’a | Klasyfikacja Rutherforda |
I – brak objawów | 0 – brak objawów |
IIa – chromanie powyżej 200 m | 1 – łagodne chromanie |
IIb – chromanie poniżej 200 m | 2 – umiarkowane chromanie 3 – ciężkie chromanie |
III – ból spoczynkowy | 4 – ból spoczynkowy |
IV – owrzodzenie, martwica | 5 – niewielki ubytek tkanek (niegojąca się rana, ograniczona martwica) 6 – rozległy ubytek tkanek |
U pacjentów z ranami stopy, zwłaszcza chorujących na cukrzycę, stosuje się dodatkowo system WIfI. Ocenia on nie tylko niedokrwienie, lecz także rozległość rany i obecność zakażenia, co pomaga oszacować ryzyko amputacji.
Stadium w skali Fontaine’a wynika z objawów, ale potwierdzenie choroby tętnic i ocena jej ciężkości wymagają badań. W praktyce wykorzystuje się:
Wartość ABI 0,90 lub niższa potwierdza chorobę tętnic. Im niższy wynik, tym zwykle cięższe niedokrwienie – wartości poniżej ok. 0,40 wskazują na ciężkie upośledzenie przepływu. Sam wynik nie wyznacza jednak stadium w skali Fontaine’a. U chorych z cukrzycą lub przewlekłą chorobą nerek zwapniałe tętnice nie dają się ucisnąć mankietem, przez co ABI bywa prawidłowy albo zawyżony (powyżej 1,40) mimo zaawansowanego niedokrwienia. Wtedy mierzy się ciśnienie na paluchu (wskaźnik palec-ramię, TBI). O rozpoznaniu niedokrwienia zagrażającego kończynie decydują objawy – ból spoczynkowy, rana, martwica – potwierdzone pomiarem ciśnienia w kostce lub w palcu.
Podobne dolegliwości może dawać zwężenie kanału kręgowego, czyli tzw. chromanie neurogenne. W tej chorobie ból mija zwykle dopiero, gdy chory usiądzie lub pochyli się do przodu – samo zatrzymanie się nie wystarcza. Ból przy chodzeniu wywołuje też choroba zwyrodnieniowa stawów biodrowych i kolanowych. W przewlekłej niewydolności żylnej nogi są raczej ciężkie i obrzęknięte niż bolesne przy marszu. Z kolei rwący ból nóg w nocy częściej wynika z kurczów mięśni, neuropatii czy zespołu niespokojnych nóg niż z niedokrwienia. Dlatego zanim lekarz uzna ból za objaw stadium III, musi wykluczyć inne przyczyny.
Niezależnie od stadium każdy chory wymaga leczenia, które spowalnia miażdżycę i zmniejsza ryzyko zawału i udaru. Zakres pozostałych działań zależy od zaawansowania niedokrwienia.
Podstawą leczenia chromania jest regularny trening marszowy. Najlepsze efekty daje trening nadzorowany: co najmniej 3 razy w tygodniu po 30–60 minut, przez minimum 12 tygodni. Chory idzie do pojawienia się umiarkowanego bólu, odpoczywa, aż ból minie, i rusza ponownie. Jeśli zorganizowany program nie jest dostępny, zaleca się trening w domu według tych samych zasad. Trening zwykle nie poprawia wyniku ABI, ale wydłuża dystans chodu, bo mięśnie lepiej wykorzystują tlen, poprawia się funkcja śródbłonka i rozwija krążenie oboczne.
Praktyczne wskazówki dotyczące codziennego ruchu znajdziesz też w artykule o tym, jak radzić sobie ze słabym krążeniem w nogach. U części chorych lekarz może dołączyć cilostazol, który wydłuża dystans marszu. Leku nie stosuje się u osób z niewydolnością serca.
W stadium II zabieg rozważa się, gdy chromanie mimo co najmniej 3 miesięcy optymalnego leczenia i treningu nadal wyraźnie ogranicza codzienne życie lub pracę, a budowa zmian w tętnicach daje szansę na trwały efekt. W stadiach III i IV przywrócenie przepływu (rewaskularyzacja) jest podstawą leczenia i planuje się je bez zwłoki. Stosuje się:
Metodę dobiera się na podstawie badań obrazowych, ogólnego stanu zdrowia i oczekiwanej trwałości efektu. Amputacja jest ostatecznością: wykonuje się ją, gdy przywrócenie przepływu nie jest możliwe, martwica jest rozległa albo zakażenie zagraża życiu.
Nie zawsze. Według międzynarodowego konsensusu TASC II u większości chorych z chromaniem objawy w ciągu 5 lat pozostają stabilne, a do krytycznego niedokrwienia dochodzi u ok. 5–10% z nich. Dla osób z chorobą tętnic obwodowych znacznie częstszym zagrożeniem są zawał serca i udar mózgu. Dlatego leki i rzucenie palenia mają tak duże znaczenie również u pacjentów, u których dolegliwości są niewielkie.
Natychmiast – pogotowie (112) lub SOR:
Pilna konsultacja – w ciągu 1–2 dni:
Jeśli zauważasz u siebie chromanie albo masz czynniki ryzyka miażdżycy (palenie, cukrzyca, nadciśnienie, wiek powyżej 65 lat), konsultacja chirurga naczyniowego z badaniem tętnic pozwoli ustalić stadium choroby i dobrać leczenie, zanim pojawią się zmiany zagrażające kończynie.
Zweryfikowane przez:

Jestem lekarzem specjalistą chirurgii ogólnej oraz chirurgii naczyniowej, flebologiem. W swojej praktyce zajmuję się diagnostyką i leczeniem zarówno chorób układu żylnego i tętniczego, jak i wybranych schorzeń wymagających interwencji chirurgicznej.