Niewydolne perforatory – czym są żyły przeszywające i kiedy trzeba je leczyć?

Niewydolne perforatory

W opisie USG Doppler żył często pojawia się sformułowanie „niewydolny perforator”. Perforatory, czyli żyły przeszywające, łączą żyły powierzchowne z głębokimi. Ich niewydolność bywa istotna przy zaawansowanych zmianach skórnych i owrzodzeniach, ale u wielu osób z żylakami nie wymaga osobnego leczenia. Wyjaśniamy, jak działają te żyły, kiedy ich niewydolność ma znaczenie i jakie są metody leczenia.

Czym są perforatory, czyli żyły przeszywające?

Żyły kończyn dolnych tworzą trzy połączone ze sobą układy:

  • żyły powierzchowne – leżą w tkance podskórnej nad powięzią mięśniową; najważniejsze z nich to żyła odpiszczelowa i odstrzałkowa wraz z dopływami;
  • żyły głębokie – biegną między mięśniami i prowadzą większość krwi z nogi do serca;
  • żyły przeszywające (perforatory) – przebijają powięź i łączą oba te układy.

Perforatorów jest w każdej nodze wiele. Klinicznie najważniejsze leżą po przyśrodkowej stronie podudzia (dawniej nazywane perforatorami Cocketta), w okolicy kolana i na udzie. Zastawki w perforatorach kierują krew z żył powierzchownych do głębokich. Gdy mięśnie łydki kurczą się podczas chodzenia, wyciskają krew z żył głębokich ku sercu, a zamknięte zastawki perforatorów chronią żyły powierzchowne przed wysokim ciśnieniem.

Kiedy perforator jest niewydolny?

O niewydolności mówi się, gdy zastawki perforatora przestają się domykać i krew w czasie rozkurczu mięśni cofa się z żył głębokich do powierzchownych. W badaniu USG lekarz mierzy czas tego cofania (refluksu) i średnicę naczynia. Za istotny uznaje się zwykle refluks trwający ponad 0,5 sekundy w perforatorze o średnicy co najmniej 3,5 mm. Amerykańskie towarzystwa naczyniowe (SVS i AVF) wprowadziły pojęcie perforatora patologicznego: to taki niewydolny perforator, który spełnia powyższe kryteria i leży pod czynnym lub wygojonym owrzodzeniem albo w jego pobliżu. Właśnie takie perforatory mają największe znaczenie kliniczne.

Warto wiedzieć, że niewydolność perforatora często jest wtórna. U osób z refluksem w żyle odpiszczelowej perforatory bywają poszerzone, bo odprowadzają nadmiar krwi z niewydolnych żył powierzchownych z powrotem do układu głębokiego. Po zamknięciu niewydolnego pnia powierzchownego część z nich zmniejsza się i odzyskuje prawidłową funkcję. Inaczej jest u osób po zakrzepicy żył głębokich, u których zastawki w żyłach głębokich i perforatorach mogą być trwale uszkodzone, co jest jednym z mechanizmów zespołu pozakrzepowego.

Niewydolne perforatory a przewlekła niewydolność żylna

Niewydolność perforatorów jest jednym z elementów przewlekłej niewydolności żylnej, a nie odrębną chorobą. Rzadko występuje sama. Zwykle towarzyszy refluksowi w żyłach powierzchownych, a w zaawansowanych przypadkach także w głębokich.

Znaczenie perforatorów rośnie wraz z zaawansowaniem choroby. U osób z niepowikłanymi żylakami ich wpływ na objawy jest zazwyczaj niewielki. U chorych ze zmianami skórnymi i owrzodzeniami niewydolne perforatory leżące tuż pod uszkodzoną skórą mogą miejscowo podnosić ciśnienie żylne i utrudniać gojenie. Bywają też jednym ze źródeł nawrotu żylaków po wcześniejszym leczeniu, choć nawroty mają zwykle kilka przyczyn jednocześnie.

Objawy niewydolnych perforatorów

Niewydolny perforator sam w sobie nie daje charakterystycznych objawów. Dolegliwości wynikają z całej niewydolności żylnej i obejmują:

  • uczucie ciężkości i zmęczenia nóg, nasilające się pod koniec dnia;
  • wieczorne obrzęki wokół kostek;
  • żylaki – czasem z wyraźnym „guzkiem” lub skupiskiem poszerzonych żył w miejscu, gdzie perforator uchodzi pod skórę;
  • nocne kurcze łydek, pieczenie i swędzenie skóry;
  • zmiany skórne w dolnej części podudzia: przebarwienia, wyprysk, stwardnienie skóry i tkanki podskórnej (lipodermatoskleroza);
  • owrzodzenie żylne, najczęściej nad kostką przyśrodkową.

Kto jest bardziej narażony?

Czynniki ryzyka są takie same jak w całej przewlekłej niewydolności żylnej: wiek, obciążenie rodzinne, przebyte ciąże, nadwaga i otyłość, wielogodzinne stanie lub siedzenie bez ruchu oraz przebyta zakrzepica żył głębokich. Ta ostatnia ma szczególne znaczenie, bo trwale uszkadza zastawki w żyłach głębokich i przeszywających.

Jak diagnozuje się niewydolne perforatory?

Podstawą jest badanie USG Doppler żył kończyn dolnych wykonywane w pozycji stojącej. Lekarz uciska łydkę lub prosi o napięcie mięśni i obserwuje, w którą stronę płynie krew. Ocenia średnicę perforatorów, czas refluksu i ich położenie względem zmian skórnych.

Równie ważna jest ocena pozostałych żył. Od tego, czy niewydolne są pnie powierzchowne, czy żyły głębokie, i czy pacjent przebył zakrzepicę, zależy, czy leczenie perforatorów w ogóle ma sens. Na podstawie badania powstaje „mapa” żył, a lekarz ustala stadium choroby w klasyfikacji CEAP. Wynik omawia się podczas konsultacji flebologicznej. Przed zaleceniem kompresjoterapii lekarz ocenia też krążenie tętnicze, a jeśli tętno na stopach jest słabe, pacjent choruje na cukrzycę lub ma owrzodzenie – mierzy wskaźnik kostka-ramię.

Kiedy trzeba leczyć niewydolne perforatory?

Sam opis „niewydolny perforator” w wyniku USG nie oznacza konieczności zabiegu. Decyzja zależy od zaawansowania choroby i stanu pozostałych żył.

  • Niepowikłane żylaki – wytyczne Europejskiego Towarzystwa Chirurgii Naczyniowej (ESVS) nie zalecają rutynowego leczenia niewydolnych perforatorów. W pierwszej kolejności leczy się niewydolne pnie powierzchowne i widoczne żylaki, a stan perforatorów ocenia się ponownie po zabiegu.
  • Zmiany skórne i owrzodzenia (czynne lub wygojone) – leczenie perforatorów patologicznych położonych pod owrzodzeniem lub w jego pobliżu można rozważyć, zwykle razem z leczeniem refluksu powierzchownego lub po nim, zwłaszcza gdy rana nie goi się albo nawraca.
  • Nawrót żylaków po wcześniejszym leczeniu – jeśli USG wykaże, że źródłem nawrotu jest niewydolny perforator, można go zamknąć.
  • Ciąża – zabiegi zwykle odkłada się na okres po porodzie i karmieniu piersią, a do tego czasu stosuje się kompresjoterapię.

Metody leczenia

Leczenie zachowawcze

Na każdym etapie choroby ważne są regularny ruch, unoszenie nóg podczas odpoczynku i kompresjoterapia – wyroby uciskowe zmniejszają obrzęk i ciśnienie w żyłach podudzia. Leki flebotropowe, np. zmikronizowana oczyszczona frakcja flawonoidowa (MPFF), mogą łagodzić ciężkość i obrzęk, ale nie zamykają niewydolnych żył.

Leczenie niewydolnych żył powierzchownych

Ponieważ niewydolność perforatorów często wynika z refluksu w żyłach powierzchownych, zwykle zaczyna się od nich. Niewydolny pień żylny zamyka się od środka, pod kontrolą USG, przez laserowe zamknięcie żyły (EVLT), ablację falami radiowymi lub klejenie żylaków. Widoczne żylaki usuwa się przez kilkumilimetrowe nacięcia podczas miniflebektomii. Klasyczną operację żylaków wykonuje się dziś rzadziej, np. gdy budowa żył nie pozwala na zabieg wewnątrzżylny.

Zamykanie samych perforatorów

Gdy leczenie perforatora jest wskazane, preferuje się metody przezskórne, które nie wymagają cięcia w obrębie zmienionej, źle gojącej się skóry:

  • skleroterapia piankowa pod kontrolą USG – lek w postaci piany wstrzykuje się do perforatora lub żył wokół niego;
  • ablacja termiczna perforatora – cienką sondę laserową lub radiową wprowadza się do perforatora przez nakłucie skóry;
  • podwiązanie chirurgiczne – dawniej stosowane częściej (np. metodą endoskopową), dziś zarezerwowane dla wybranych sytuacji.


Zamykanie perforatorów jest technicznie trudniejsze niż zamykanie pni żylnych, a perforator może się ponownie udrożnić. Możliwe powikłania to m.in. przebarwienia, podrażnienie nerwów skórnych i – rzadko – zakrzepica żył głębokich. Lekarz omawia je przed zabiegiem.

Powikłania nieleczonej niewydolności żylnej

Nieleczona przewlekła niewydolność żylna może z czasem prowadzić do:

  • narastania obrzęków i zmian skórnych, aż do trudno gojącego się owrzodzenia;
  • krwawienia z żylaków, zwłaszcza w okolicy kostki – należy wtedy położyć się, unieść nogę i mocno ucisnąć krwawiące miejsce;
  • zakrzepowego zapalenia żył powierzchownych (bolesne, twarde, zaczerwienione pasmo wzdłuż żylaka).

 

Osoby z żylakami mają też nieco większe ryzyko zakrzepicy żył głębokich. Nagły, bolesny obrzęk jednej nogi wymaga USG tego samego dnia lub wizyty na SOR, a duszność, ból w klatce piersiowej czy omdlenie – wezwania pogotowia (112).

Jak zmniejszyć ryzyko nawrotu?

Przewlekła niewydolność żylna to choroba przewlekła, a nawroty żylaków po leczeniu zdarzają się dość często – z powodu postępu choroby, powstawania nowych połączeń żylnych lub niewydolności żył, które wcześniej były wydolne. Dlatego po zabiegu ważne są kontrolne badania USG i wczesne leczenie nowych zmian, gdy są jeszcze małe. Ryzyko pogorszenia zmniejszają:

  • regularna aktywność – spacery, pływanie, jazda na rowerze;
  • ćwiczenia w ciągu dnia – wspięcia na palce, krążenia stóp, krótkie przerwy na chodzenie przy pracy siedzącej lub stojącej;
  • ruch w podróży – wstawanie i ćwiczenia łydek co 1–2 godziny podczas długiej jazdy lub lotu;
  • prawidłowa masa ciała i dieta bogata w błonnik, która zapobiega zaparciom i nadmiernemu parciu podczas wypróżnienia;
  • noszenie kompresji, jeśli lekarz ją zalecił.
Choroby żył

Zweryfikowane przez:

dr n. med. Tomasz Wołoszko</br><h6>Specjalista chirurgii ogólnej i naczyniowej. Flebolog. </h6>

dr n. med. Tomasz Wołoszko

Specjalista chirurgii ogólnej i naczyniowej. Flebolog.

Jestem lekarzem specjalistą chirurgii ogólnej oraz chirurgii naczyniowej, flebologiem. W swojej praktyce zajmuję się diagnostyką i leczeniem zarówno chorób układu żylnego i tętniczego, jak i wybranych schorzeń wymagających interwencji chirurgicznej.