Ciemniejący, zimny i bolesny palec u stopy to sygnał, że tkanki obumierają z braku krwi. Martwica palców i stopy jest najczęściej skutkiem zaawansowanej miażdżycy tętnic nóg, nierzadko u osób chorujących na cukrzycę. Wyjaśniamy, jak wygląda, co ją zapowiada, kiedy wymaga natychmiastowej pomocy i jak się ją leczy.
Czym jest martwica palców i stopy?
Martwica, nazywana też zgorzelą, to obumarcie tkanek, do których przestaje docierać wystarczająca ilość krwi, a z nią tlen i składniki odżywcze. W niedokrwieniu kończyn dolnych dotyczy najczęściej palców, bo leżą najdalej od serca, a także pięty i miejsc narażonych na ucisk, np. okolicy głów kości śródstopia czy brzegu stopy.
Do martwicy prowadzą dwa mechanizmy. Przewlekły – gdy tętnice latami zwężają się w przebiegu miażdżycy tętnic nóg, aż krążenie przestaje wystarczać nawet w spoczynku. I ostry – gdy zator lub zakrzep nagle zamyka tętnicę, a tkanki nie mają czasu na wytworzenie krążenia obocznego. W klasyfikacji Fontaine’a martwica odpowiada najbardziej zaawansowanemu, IV stadium przewlekłego niedokrwienia.
Jak wygląda martwica palca?
Objawy, które poprzedzają martwicę
Martwica rzadko pojawia się bez ostrzeżenia. Zwykle poprzedzają ją objawy narastającego niedokrwienia:
- Chromanie przestankowe – ból łydki, uda lub pośladka podczas chodzenia, który zmusza do zatrzymania się i mija po kilku minutach odpoczynku.
- Ból spoczynkowy – piekący lub rwący ból stopy i palców, nasilający się w nocy w pozycji leżącej. Chory przynosi sobie ulgę, opuszczając nogę z łóżka. Niektórzy śpią na siedząco, przez co z czasem pojawia się obrzęk stopy.
- Zmiany wyglądu skóry – stopa jest chłodna, blednie po uniesieniu i robi się sinoczerwona po opuszczeniu. Skóra staje się cienka i błyszcząca, zanika owłosienie na podudziu, paznokcie grubieją i wolniej rosną.
- Słabo wyczuwalne lub niewyczuwalne tętno na stopie i w dole podkolanowym.
- Rany, które się nie goją – nawet drobne otarcie od buta czy skaleczenie przy obcinaniu paznokci może się powiększać zamiast zabliźniać.
U osób z cukrzycą i uszkodzeniem nerwów (neuropatią) ból bywa słabo odczuwany. Pierwszym widocznym sygnałem może być wtedy dopiero rana lub ciemniejąca plama na palcu. Wczesne objawy niedokrwienia opisujemy szerzej w artykule o objawach słabego krążenia w nogach.
Martwica sucha i wilgotna
Rozwinięta martwica przybiera jedną z dwóch postaci, które różnią się wyglądem i stopniem zagrożenia.
- Martwica (zgorzel) sucha – palec lub jego część jest czarny lub ciemnobrunatny, twardy, suchy i zimny, z czasem jakby zmumifikowany. Między martwą a żywą tkanką tworzy się wyraźna granica, tzw. linia demarkacyjna, często z wąskim pasem zaczerwienienia. Sucha martwica nie jest zakażona i zwykle postępuje powoli.
- Martwica (zgorzel) wilgotna – rozwija się, gdy do niedokrwionych tkanek dołącza zakażenie. Stopa jest obrzęknięta, zaczerwieniona i ciepła wokół zmiany, z rany sączy się wydzielina o nieprzyjemnym zapachu, a zmiany szybko się szerzą. Często pojawia się gorączka i ogólne złe samopoczucie. To stan zagrożenia życia.
Czy każdy czarny palec to martwica?
Nie. Ciemne zabarwienie paznokcia lub opuszki może być krwiakiem po urazie (np. uderzeniu palcem lub ucisku ciasnego buta), zmianą grzybiczą, a rzadko czerniakiem podpaznokciowym, który daje podłużny, ciemny pas na płytce paznokcia. Krwiak w miarę wzrostu paznokcia przesuwa się ku jego wolnemu brzegowi, a palec pozostaje ciepły i ma prawidłowe czucie. Każdą ciemną zmianę o niejasnym pochodzeniu powinien jednak obejrzeć lekarz. Inaczej wygląda też owrzodzenie na tle chorób żył – jest zwykle płytkie, wilgotne i umiejscowione nad kostką przyśrodkową, a nie na palcach (więcej w artykule o tym, jak rozpoznać owrzodzenie żylne).
Przyczyny martwicy palców i stopy
Miażdżyca tętnic kończyn dolnych
To zdecydowanie najczęstsza przyczyna. Blaszki miażdżycowe stopniowo zwężają tętnice biodrowe, udowe, podkolanowe i goleniowe. Proces przyspieszają:
- palenie tytoniu – jeden z najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka choroby tętnic obwodowych;
- cukrzyca – sprzyja rozległym zwężeniom i zwapnieniom tętnic poniżej kolana, które trudniej leczyć zabiegowo; w połączeniu z neuropatią i zakażeniem tworzy zespół stopy cukrzycowej i najsilniej zwiększa ryzyko amputacji;
- nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, przewlekła choroba nerek i wiek.
Ostre niedokrwienie – zator lub zakrzep
Tętnicę może nagle zamknąć zator – skrzeplina przeniesiona z serca (najczęściej przy migotaniu przedsionków) lub z tętniaka – albo zakrzep powstający na pękniętej blaszce miażdżycowej. Kończyna nagle traci ukrwienie, a bez leczenia już po kilku godzinach dochodzi do nieodwracalnego uszkodzenia mięśni, nerwów i skóry. Odmianą tego zjawiska jest tzw. zespół niebieskiego palca: drobne zatory, np. z kryształków cholesterolu, nagle zasiniają jeden lub kilka palców, choć tętno na stopie bywa zachowane.
Rzadsze przyczyny
- Choroba Bürgera (zakrzepowo-zarostowe zapalenie naczyń) – zapalenie drobnych tętnic i żył podudzi, stóp, a często także rąk. Dotyczy niemal wyłącznie młodszych, intensywnie palących osób. Bez całkowitego rzucenia palenia choroba postępuje.
- Zapalenia naczyń w przebiegu chorób autoimmunologicznych.
- Odmrożenia i ciężkie, długotrwałe skurcze naczyń.
Kiedy martwica to stan pilny?
Wezwij pogotowie (112) lub jedź na SOR natychmiast, gdy:
- noga lub stopa nagle stała się blada albo sina, zimna i bardzo bolesna, a ból nie mija w spoczynku;
- pojawiło się drętwienie, mrowienie, osłabienie lub niemożność poruszania palcami czy stopą – to objawy ostrego niedokrwienia, w którym o uratowaniu kończyny decydują godziny;
- ciemna zmiana na stopie jest obrzęknięta, zaczerwieniona, sączy się z niej cuchnąca wydzielina, zaczerwienienie szybko się szerzy lub występuje gorączka, dreszcze, osłabienie – to objawy wilgotnej zgorzeli i ryzyko posocznicy.
Pilnej konsultacji naczyniowej, w ciągu 1–2 dni, wymagają:
- nowa ciemna lub czarna plama na palcu, nawet niebolesna;
- każda nowa rana na stopie lub palcu u osoby z miażdżycą tętnic nóg lub cukrzycą;
- ból stopy budzący w nocy i ustępujący po opuszczeniu nogi.
Do czasu wizyty zmianę trzeba utrzymywać w czystości i suchości, osłonić jałowym opatrunkiem i unikać ucisku obuwia. Nie należy samodzielnie odcinać martwych tkanek, przekłuwać pęcherzy, moczyć stopy ani ogrzewać jej termoforem – przy zaburzonym ukrwieniu łatwo o oparzenie i zakażenie.
Jak lekarz ustala przyczynę i rozległość niedokrwienia?
- Badanie fizykalne – ocena tętna na tętnicach udowych, podkolanowych i stopy, koloru, temperatury i czucia skóry oraz wyglądu rany.
- Wskaźnik kostka-ramię (ABI) – wynik 0,90 lub niższy potwierdza chorobę tętnic. U chorych z cukrzycą i niewydolnością nerek tętnice bywają zwapniałe, a ABI fałszywie prawidłowy lub zawyżony. Wtedy mierzy się ciśnienie na paluchu (TBI) lub przezskórne ciśnienie parcjalne tlenu (TcPO2).
- USG Doppler tętnic – pokazuje miejsce i długość zwężeń lub niedrożności oraz przepływ krwi poniżej nich.
- Angio-TK, angio-MR lub arteriografia – dokładnie obrazują tętnice przed zaplanowaniem zabiegu przywracającego przepływ.
- Badania krwi – morfologia i CRP (przy podejrzeniu zakażenia), glukoza i HbA1c, kreatynina, lipidogram.
- RTG stopy – przy głębokiej ranie, aby ocenić, czy zakażenie nie objęło kości.
- EKG lub monitorowanie Holtera – gdy przyczyną mógł być zator, by wykryć migotanie przedsionków.
Ocenę niedokrwienia prowadzi chirurg naczyniowy lub angiolog. Flebolog zajmuje się chorobami żył, które nie są przyczyną martwicy niedokrwiennej.
Leczenie martwicy palców i stopy
Przywrócenie przepływu krwi
Najważniejszym celem jest rewaskularyzacja, czyli udrożnienie tętnic lub ominięcie niedrożnego odcinka. Bez poprawy ukrwienia rana zwykle się nie goi, a nawet usunięcie martwego palca kończy się często niegojącym się kikutem. W zależności od budowy zmian stosuje się:
- angioplastykę balonową, często z wszczepieniem stentu – zabieg wewnątrznaczyniowy przez nakłucie tętnicy;
- endarterektomię – chirurgiczne usunięcie blaszki miażdżycowej, najczęściej z tętnicy udowej wspólnej;
- pomostowanie (by-pass) – wszycie pomostu z własnej żyły chorego lub protezy naczyniowej, omijającego długą niedrożność;
- w ostrym niedokrwieniu – usunięcie zatoru (embolektomię) lub leczenie trombolityczne rozpuszczające skrzeplinę.
Leczenie rany i zakażenia
Wilgotna zgorzel wymaga pilnego chirurgicznego oczyszczenia lub drenażu ogniska zakażenia i antybiotyku podawanego zwykle dożylnie. Martwicę suchą po przywróceniu przepływu często pozostawia się do czasu wytworzenia wyraźnej linii demarkacyjnej, a następnie usuwa martwe tkanki w ograniczonym zakresie. Do tego czasu ranę zabezpiecza się opatrunkami i odciąża stopę, a ból leczy farmakologicznie.
Leki i kontrola czynników ryzyka
Każdy chory z niedokrwieniem kończyn wymaga leczenia przeciwmiażdżycowego: leku przeciwpłytkowego, statyny, kontroli ciśnienia i cukrzycy oraz całkowitego zaprzestania palenia. Leki te zmniejszają ryzyko kolejnych zakrzepów w tętnicach, zawału i udaru, ale nie zastąpią zabiegu przywracającego przepływ, gdy martwica już wystąpiła.
Kiedy konieczna jest amputacja?
O amputacji decyduje się, gdy tkanki są nieodwracalnie zniszczone, zakażenie zagraża życiu albo przywrócenie przepływu nie jest możliwe. Chirurdzy dążą do tego, by zabieg był jak najbardziej ograniczony – usunięcie palca lub części przodostopia pozwala zwykle zachować samodzielny chód. Amputacja na poziomie podudzia lub uda jest ostatecznością. Po zabiegu ważna jest rehabilitacja, a przy wyższych amputacjach – dobrze dopasowana proteza.
Jak zmniejszyć ryzyko martwicy?
- Nie pal. U osób z chorobą tętnic obwodowych rzucenie palenia zmniejsza ryzyko amputacji i zgonu.
- Przyjmuj regularnie leki zalecone przez lekarza i kontroluj ciśnienie, cholesterol oraz cukrzycę.
- Ruszaj się. Przy chromaniu bez ran na stopie zalecany jest regularny trening marszowy. Przy otwartej ranie zakres chodzenia ustala lekarz.
- Oglądaj stopy codziennie, także podeszwy i przestrzenie między palcami (pomocne jest lusterko). Zwracaj uwagę na otarcia, pęcherze, zmiany koloru.
- Dbaj o paznokcie i skórę. Obcinaj paznokcie prosto, nie wycinaj samodzielnie odcisków ani wrastających paznokci. Zabieg na wrastającym paznokciu u osoby z miażdżycą lub cukrzycą warto poprzedzić oceną ukrwienia stopy, bo rana po nim goi się wtedy gorzej.
- Noś wygodne, nieuciskające obuwie i nie chodź boso. Nie ogrzewaj stóp termoforem, poduszką elektryczną ani gorącą wodą.
Osoby z rozpoznaną chorobą tętnic obwodowych lub z objawami niedokrwienia powinny regularnie kontrolować się u chirurga naczyniowego. Wczesne wykrycie pogorszenia ukrwienia daje największą szansę na leczenie, zanim pojawi się martwica.