Czy żylaki na nogach są niebezpieczne?

Widoczne, poszerzone naczynia na łydkach to problem, który często skłania pacjentów do wizyty u specjalisty ze względów estetycznych. Z czasem jednak defekt ten przeradza się w poważne dolegliwości bólowe. Wielu pacjentów pyta, czy żylaki na nogach są niebezpieczne dla zdrowia. Dowiedz się, jakie ryzyko niosą i jak im zapobiegać.

Czy żylaki na nogach są niebezpieczne?

Poszerzone, kręte naczynia na nogach to główny objaw przewlekłej niewydolności żylnej, która dotyka nawet 25% dorosłych. Zmiany te wynikają z uszkodzenia zastawek i nieprawidłowego przepływu krwi. Choć w początkowej fazie nie zagrażają bezpośrednio życiu, absolutnie nie należy ich bagatelizować. Zatrzymująca się krew powoduje zastój i wzrost ciśnienia, a ryzyko powikłań rośnie z czasem, zwłaszcza bez opieki specjalisty. Postępujące zmiany nasilają uczucie ciężkości, bolesne skurcze nocne, pulsowanie i obrzęki.

Jakie powikłania dają żylaki?

Zlekceważenie widocznych, fioletowo-sinych powrózków pod skórą prowadzi z czasem do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Początkowo żylaki na nogach wydają się jedynie defektem estetycznym, ale nieleczone żylaki kończyn dolnych mogą znacznie obniżyć jakość życia i stanowić zagrożenie dla całego układu krążenia. Wraz ze wzrostem ciśnienia krwi w żyłach nóg uszkodzeniu ulegają okoliczne tkanki, co zmusza pacjenta do szukania pomocy medycznej. Choroba postępuje etapami, przynosząc coraz groźniejsze następstwa.

Zmiany troficzne i owrzodzenia żylne

Przewlekły zastój krwi negatywnie wpływa na odżywienie tkanek w dolnych partiach nóg. Początkowo chorzy zauważają nadmierną suchość skóry, stany zapalne w postaci egzemy oraz rudawe lub brązowe przebarwienia. W zaawansowanym stadium niedotlenienia dochodzi do miejscowej martwicy. Powstają wówczas owrzodzenia żylne, czyli otwarte i trudne do wyleczenia rany, zlokalizowane najczęściej w okolicach kostek. Są bardzo podatne na infekcje i wymagają specjalistycznego, wielomiesięcznego leczenia.

Zakrzepica a żylaki i stany zapalne

Zaburzony przepływ w zmienionych chorobowo naczyniach sprzyja formowaniu się skrzeplin. Zjawisko to często wywołuje zakrzepowe zapalenie żył powierzchniowych, objawiające się silnym bólem, miejscowym stwardnieniem i zaczerwienieniem skóry. Związek między żylakami a zakrzepicą staje się szczególnie groźny, gdy proces chorobowy przenosi się na układ głęboki. Oderwanie się fragmentu skrzepu grozi jego przemieszczeniem wraz z prądem krwi wprost do serca i płuc, co skutkuje zatorowością płucną, bezpośrednio zagrażającą życiu. Dodatkowo u wielu osób po przebytym epizodzie zakrzepowym rozwija się przewlekły zespół pozakrzepowy.

Pęknięcia i krwawienia naczyń

Uwypuklone ponad powierzchnię skóry sploty żylne mają wyjątkowo cienką ścianę. Nawet błahy uraz, otarcie lub zadrapanie może doprowadzić do przerwania ciągłości takiego naczynia. Krwawienie z żylaka bywa niespodziewanie masywne z uwagi na wysokie ciśnienie panujące w niewydolnym układzie. Taka sytuacja zawsze zagraża zdrowiu i wymaga natychmiastowej interwencji, czyli ucisku rany i zatamowania krwotoku. Opisane stany dowodzą, że żylaki wymagają stałej kontroli specjalisty. Właściwe rozpoznanie problemu na wczesnym etapie pozwala skutecznie zahamować postęp zmian.

Jak rozpoznać groźne objawy żylaków?

Początkowe stadium choroby bywa bardzo subtelne, przez co wielu pacjentów łatwo bagatelizuje pierwsze sygnały. Zwykle pojawia się jedynie uczucie ciężkości nóg pod koniec dnia oraz drobne, rozgałęzione pajączki naczyniowe tuż pod skórą. Z czasem jednak objawy przewlekłej niewydolności żylnej przybierają na sile, zamieniając się w bolesne i uciążliwe dolegliwości. Właściwa obserwacja własnego ciała pozwala w porę wyłapać moment, w którym pozornie niewinne zmiany stają się realnym zagrożeniem zdrowotnym.

• Nasilający się ból i obrzęki – opuchlizna kostek i łydek początkowo ustępuje po nocnym odpoczynku, ale w późniejszej fazie stale utrudnia codzienne funkcjonowanie. Towarzyszą temu często pieczenie, mrowienie oraz bolesne skurcze mięśni łydek, atakujące pacjenta głównie w nocy.
• Wyraźne zmiany skórne – tkanka wokół fioletowych, poskręcanych żył staje się twarda, napięta i przebarwiona. Ciemniejszy odcień skóry lub pojawienie się egzemy zwiastują głęboki zastój krwi, który bez szybkiej reakcji doprowadzi do powstania owrzodzeń.
• Sygnały stanu zapalnego – miejscowe zaczerwienienie, wyczuwalnie podwyższona temperatura skóry oraz silna bolesność przy najlżejszym dotyku. Takie symptomy wskazują na zapalenie żył powierzchownych i wymagają natychmiastowej diagnozy medycznej.

Wyłapanie tych symptomów w odpowiednim czasie znacząco ułatwia zaplanowanie skutecznej terapii. Zignorowanie nasilających się dolegliwości niemal zawsze prowadzi do utrwalenia nieodwracalnych uszkodzeń w układzie krążenia.

Kto jest najbardziej narażony na żylaki?

Przewlekła niewydolność żylna nie wybiera pacjentów przypadkowo. Skłonność do powstawania zmian w naczyniach zależy od splotu wielu różnych okoliczności. Główne czynniki ryzyka obejmują zarówno uwarunkowania biologiczne, na które nie mamy wpływu, jak i codzienne nawyki obciążające organizm. Dane kliniczne jasno pokazują, że problem dotyka specyficznych grup, co pozwala dość precyzyjnie wytypować osoby wymagające wczesnej profilaktyki.

• Płeć oraz gospodarka hormonalna – kobiety zmagają się z tą dolegliwością 2–3 razy częściej niż mężczyźni, a u pacjentek po 50. roku życia ryzyko rośnie nawet pięciokrotnie. Wynika to z wahań hormonów podczas cyklu menstruacyjnego czy menopauzy, a także z przyjmowania antykoncepcji doustnej i hormonalnej terapii zastępczej.
• Obciążenia genetyczne – dziedziczna skłonność do osłabienia ścian naczyń krwionośnych stanowi fundament rozwoju choroby. Jeżeli rodzice lub dziadkowie mieli żylaki, istnieje duże prawdopodobieństwo przekazania defektu budowy zastawek żylnych kolejnym pokoleniom.
• Brak ruchu i nadmierna masa ciała – spędzanie wielu godzin w niezmienionej pozycji siedzącej lub stojącej podczas pracy zawodowej utrudnia prawidłowy odpływ krwi z kończyn dolnych w kierunku serca. Sytuację pogarsza otyłość, która fizycznie uciska naczynia, a także palenie tytoniu niszczące ich wewnętrzną strukturę.

Statystycznie w grupie najwyższego ryzyka znajdują się kobiety w przedziale wiekowym 35–65 lat, zwłaszcza te z dodatnim wywiadem rodzinnym i mało aktywnym trybem życia. Świadomość własnych predyspozycji pozwala wdrożyć profilaktykę na długo przed uwidocznieniem się powiększonych żył.

Jak wygląda diagnostyka żylaków?

Wizyta u flebologa lub chirurga naczyniowego rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu lekarskiego i oceny kończyn. Aby precyzyjnie określić stopień zaawansowania choroby i zaplanować leczenie, specjalista musi ocenić wewnętrzny stan naczyń.  Złotym standardem pozostaje tu USG Doppler żył nóg, stanowiące podstawę współczesnej flebologii. Urządzenie emituje fale ultradźwiękowe odbijające się od przepływającej krwi, co pozwala wygenerować dynamiczny obraz w czasie rzeczywistym na monitorze. Procedura jest całkowicie bezbolesna, nieinwazyjna i dostarcza najważniejszych informacji o funkcjonowaniu układu krwionośnego pacjenta.

Podczas ultrasonografii lekarz analizuje kilka kluczowych parametrów, co pozwala stworzyć precyzyjny plan terapeutyczny:

• Wydolność zastawek żylnych pozwala ustalić, w których miejscach mechanizm zapobiegający cofaniu się krwi uległ uszkodzeniu.
• Kierunek przepływu krwi umożliwia wykrycie refluksu, czyli nieprawidłowego opadania strumienia w dół kończyny.
• Drożność naczyń głębokich i powierzchownych eliminuje podejrzenie niedrożności lub określa lokalizację ewentualnych zakrzepów.
• Mapowanie niewydolnych żył wskazuje naczynia, które kwalifikują się do interwencji zabiegowej.

W sytuacjach niejednoznacznych lub przy podejrzeniu poważniejszych powikłań diagnostykę rozszerza się o dodatkowe procedury. Jeśli istnieje ryzyko zakrzepicy żył głębokich, specjalista zleca badanie poziomu D-dimerów we krwi oraz koagulogram, a przy predyspozycjach genetycznych także testy w kierunku trombofilii. 

Czasami wykorzystuje się fotopletyzmografię mierzącą zmiany objętości krwi w nogach lub badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa z kontrastem i rezonans magnetyczny. Kompleksowe wyniki pozwalają ocenić sytuację kliniczną, często z wykorzystaniem międzynarodowej klasyfikacji CEAP, co stanowi podstawę do wyboru optymalnej formy leczenia.

Jak leczyć żylaki, by zmniejszyć ryzyko?

Kiedy diagnostyka potwierdzi niewydolność żylną, kluczowe staje się szybkie wdrożenie terapii. Wczesne leczenie żylaków nóg to najskuteczniejszy sposób na uniknięcie groźnych następstw choroby. Terapia opiera się na dwóch filarach: metodach zachowawczych, które łagodzą dolegliwości i spowalniają postęp zmian, oraz interwencjach zabiegowych, pozwalających trwale usunąć uszkodzone naczynia. O wyborze odpowiedniej ścieżki zawsze decyduje lekarz na podstawie stopnia zaawansowania problemu.

Podstawą stabilizacji stanu żył we wczesnych stadiach są metody bezinwazyjne. Działania zachowawcze obejmują kilka równoległych kierunków terapii:

• Farmakoterapia – stosowanie leków doustnych zawierających diosminę, rutozyd oraz heparynę uszczelnia ściany naczyń i stymuluje prawidłowe mikrokrążenie.
• Terapia miejscowa – aplikowanie chłodzących maści oraz preparatów z wyciągiem z kasztanowca lub ruszczyka redukuje dolegliwości bólowe, szczególnie te zlokalizowane w okolicach podkolanowych.
• Kompresjoterapia – codzienne noszenie odpowiednio dobranych bandaży elastycznych, podkolanówek czy rajstop uciskowych mechanicznie wspiera przepływ krwi w kierunku serca, co bezpośrednio zmniejsza ryzyko zakrzepicy.

Sama farmakologia to jednak za mało. Codzienna profilaktyka stanowi integralną część całego procesu leczenia. Utrzymanie prawidłowej masy ciała odciąża układ krążenia, a dieta bogata w witaminę C i błonnik wspiera produkcję kolagenu oraz zapobiega zaparciom zwiększającym ciśnienie w jamie brzusznej. Aby chronić naczynia przed nadmiernym rozszerzaniem, warto zrezygnować z gorących kąpieli i sauny. Podczas odpoczynku unoś nogi powyżej poziomu serca, co ułatwi grawitacyjny odpływ krwi.

W ciągu dnia staraj się regularnie aktywizować pompę mięśniową łydek. Wymachy nóg, przysiady czy wchodzenie po schodach to proste ćwiczenia, które robią różnicę. Unikaj jednocześnie długotrwałego stania w jednej pozycji. Kobiety w trakcie terapii powinny też ograniczyć chodzenie w butach na wysokim obcasie. Jeśli mimo wdrożenia tych nawyków stan kończyn się pogarsza, konieczne staje się chirurgiczne usunięcie zmian, co radykalnie ogranicza ryzyko groźnych powikłań.

Na co uważać przy krwawiącym żylaku?

Krwawienie z żylaka to sytuacja, która wymaga natychmiastowej i opanowanej reakcji. Ściany zmienionych chorobowo naczyń są cienkie i kruche, przez co nawet drobny uraz fizyczny może doprowadzić do ich przerwania. W takiej chwili priorytetem jest szybkie zatamowanie krwotoku i zminimalizowanie ciśnienia w układzie żylnym, zanim pacjent trafi pod opiekę specjalisty.

Kiedy dojdzie do uszkodzenia naczynia, należy niezwłocznie położyć się na plecach i unieść chorą nogę wysoko do góry. Ta prosta zasada grawitacyjna sprawia, że w ciągu kilku minut wypływ krwi ulega znacznemu osłabieniu. Na miejsce rany nałóż następnie czysty opatrunek uciskowy. Każdy przypadek pęknięcia naczynia, podobnie jak rozległe owrzodzenia żylne, wymaga pilnej konsultacji lekarskiej. Aby minimalizować ryzyko takich incydentów na co dzień, warto unikać kilku konkretnych zagrożeń:

• Ekspozycja na wysokie temperatury – gorąco rozszerza naczynia krwionośne, dlatego należy zrezygnować z sauny, solarium oraz długich, gorących kąpieli.
• Zastój krwi przez ucisk – zbyt obcisła odzież w pasie czy udach oraz nawyk zakładania nogi na nogę utrudniają prawidłowy odpływ krwi z kończyn dolnych.
• Brak pracy pompy mięśniowej – długotrwałe przebywanie w stałej pozycji siedzącej lub stojącej blokuje naturalne mechanizmy tłoczące, potęgując napięcie wewnątrz osłabionych żył.

Nigdy nie bagatelizuj krwawiących naczyń, licząc na to, że problem rozwiąże się samoistnie po założeniu opatrunku. Ignorowanie tak zaawansowanych objawów przewlekłej niewydolności żylnej prowadzi do powikłań, które mogą bezpośrednio zagrażać życiu.

Czy żylaki w ciąży są groźne?

Ciąża to czas intensywnych zmian fizjologicznych, które stanowią ogromne wyzwanie dla układu krążenia. Szacuje się, że około 30% przyszłych matek doświadcza pojawienia się lub nasilenia problemów naczyniowych na nogach. Sama niewydolność żylna nie stanowi bezpośredniego niebezpieczeństwa dla rozwoju płodu i przebiegu ciąży, jednak żylaki w ciąży wymagają bacznej obserwacji ze względu na zdrowie samej kobiety. Podstawową przyczyną powstawania tych zmian jest gwałtowny wzrost objętości krwi krążącej oraz wahania hormonalne, w szczególności wysoki poziom progesteronu, który osłabia zastawki i sprzyja nadmiernemu rozszerzaniu ścian naczyń.

Warto zaznaczyć, że nie u każdej ciężarnej dojdzie do poszerzenia żył. Kluczową rolę odgrywają tu predyspozycje genetyczne i obciążenia rodzinne. Siedzący tryb życia dodatkowo potęguje problem, zwłaszcza w połączeniu z mechanicznym uciskiem powiększającej się macicy na żyły miednicy, co utrudnia odpływ krwi z kończyn dolnych. Choć początkowo widoczne zmiany traktowane są głównie jako defekt estetyczny i źródło dyskomfortu, z czasem mogą stwarzać realne zagrożenie zdrowotne, przechodząc w ostre stany zapalne.

Niekontrolowane problemy naczyniowe w ciąży zwiększają prawdopodobieństwo groźnych incydentów. Do najważniejszych powikłań zaliczamy:

• Zapalenie żył powierzchownych – stan wynikający z zastoju krwi w uszkodzonych naczyniach, objawiający się bolesnością, zaczerwienieniem i miejscowym obrzękiem, który wymaga szybkiej interwencji zachowawczej.
• Choroba zakrzepowo-zatorowa – poważne powikłanie będące skutkiem spowolnionego przepływu krwi, wymagające wdrożenia leczenia przeciwzakrzepowego dobranego pod kątem bezpieczeństwa płodu.
• Zator tętnicy płucnej – incydent zagrażający życiu, powstający, gdy oderwany skrzep zatyka naczynia płucne, powodując nagłe duszności oraz ból w klatce piersiowej.

Każda nowa zmiana naczyniowa u przyszłej matki powinna być regularnie monitorowana przez lekarza prowadzącego. Wczesne wdrożenie odpowiednich środków profilaktycznych pozwala skutecznie zmniejszyć ryzyko niebezpiecznych powikłań.

Jak zmniejszyć ryzyko powikłań żylaków?

Skuteczna profilaktyka żylaków opiera się na prostych, codziennych nawykach, które poprawiają krążenie i zapobiegają przechodzeniu choroby w groźniejsze stadia. Choć w genach dziedziczysz jedynie skłonność do problemów naczyniowych, to właśnie styl życia decyduje o tym, czy wystąpią powikłania. Wczesne wykrycie nieprawidłowości, szybkie wdrożenie terapii zachowawczej oraz ewentualne leczenie metodami zabiegowymi pozwalają zminimalizować ryzyko pęknięcia naczynia czy powstania zakrzepu.

Aby realnie ograniczyć prawdopodobieństwo groźnych następstw, warto wprowadzić do swojej rutyny kilka konkretnych działań:

• Aktywność fizyczna i przerwy w bezruchu – staraj się spędzać czas w ruchu, stawiając na marsze, pływanie lub jazdę na rowerze. Jeśli Twoja praca wymaga długiego stania lub siedzenia, co 30–60 minut zmień pozycję, wykonaj kilka przysiadów albo krótki spacer, żeby pobudzić pompę łydkową.
• Stosowanie kompresjoterapii – jeśli masz uwarunkowania genetyczne lub często przebywasz w jednej pozycji, noś certyfikowane wyroby uciskowe. Podkolanówki, pończochy czy rajstopy przeciwżylakowe o pierwszym stopniu ucisku kupisz w aptece bez recepty, a ich regularne zakładanie skutecznie wspiera odpływ krwi w kierunku serca.
• Unikanie mechanicznego ucisku – zrezygnuj z ciasnej odzieży, obcisłych spodni i skarpet z mocnymi ściągaczami. Utrudniają prawidłowy przepływ krwi i zwiększają ciśnienie w naczyniach powierzchownych.
• Odpoczynek z uniesionymi nogami – gdy odpoczywasz lub pracujesz przy biurku, staraj się układać stopy powyżej linii serca. Taki zabieg grawitacyjnie odciąża zastawki żylne i redukuje wieczorne obrzęki.
• Kontrola masy ciała – utrzymanie prawidłowej wagi dzięki zbilansowanej diecie odgrywa tu kluczową rolę, bo nadwaga i otyłość generują dodatkowe ciśnienie w żyłach nóg.

Wymienione modyfikacje stylu życia to najtańsza i najbezpieczniejsza forma ochrony przed zaostrzeniem choroby. Należy jednak pamiętać, że jeśli pojawią się klasyczne objawy przewlekłej niewydolności żylnej, takie jak nasilony ból, uczucie ciężkości nóg czy narastający obrzęk, konieczna jest pilna wizyta u specjalisty i szczegółowa diagnostyka.

O co pytają najczęściej pacjenci na wizycie?

Jakie są pierwsze objawy niebezpiecznych żylaków?

Pierwsze niebezpieczne objawy żylaków to trwałe zmiany skórne, nasilający się ból oraz oznaki miejscowego stanu zapalnego. Gdy pojawiają się przebarwienia, twardnienie skóry, obrzęk, zaczerwienienie lub bolesność, choroba może przechodzić w bardziej zaawansowane stadium. W takim przypadku rośnie ryzyko owrzodzeń żylnych, zapalenia żył i powikłań zakrzepowych, dlatego nie warto czekać na samoistną poprawę. Symptomy utrzymujące się dłużej niż 1-2 tygodnie wymagają oceny lekarskiej.

• Zmiany troficzne – suchość, twardnienie skóry oraz rude lub brązowe przebarwienia w okolicach kostek zwiększają ryzyko owrzodzeń żylnych. To sygnał przewlekłego zastoju krwi.
• Sygnały zapalne – zaczerwienienie, wyraźnie podwyższona temperatura skóry i silna bolesność przy dotyku mogą wskazywać na zapalenie żył. Wymagają szybkiej konsultacji.
• Nasilone obrzęki – opuchlizna kostek i łydek, która nie ustępuje po nocnym odpoczynku, często oznacza zaawansowaną niewydolność żylną.

Ignorowanie tych objawów może prowadzić do trwałych uszkodzeń skóry, owrzodzeń żylnych i groźnych powikłań zakrzepowo-zatorowych. Jeśli objawy nasilają się z dnia na dzień, skontaktuj się z flebologiem lub chirurgiem naczyniowym w ciągu 24-72 godzin.

Czym grozi nieleczona zakrzepica i jakie są objawy zatorowości płucnej?

Nieleczona zakrzepica grozi oderwaniem się skrzepu i zatorowością płucną, czyli stanem bezpośredniego zagrożenia życia. Skrzeplina może przemieścić się z żył nóg do tętnic płucnych i zablokować przepływ krwi, przez co organizm zaczyna się gwałtownie niedotleniać. Bez pilnej pomocy medycznej zatorowość płucna może prowadzić do zgonu w ciągu godzin, dlatego nagłe objawy wymagają natychmiastowego wezwania pomocy.

Odległym skutkiem nieleczonej zakrzepicy bywa przewlekły zespół pozakrzepowy, który powoduje ból, obrzęki i przebarwienia skóry. Każde podejrzenie zakrzepicy żył głębokich wymaga pilnej diagnostyki, zwykle USG Doppler, oraz szybkiego wdrożenia leczenia przeciwzakrzepowego.

Jak odróżnić pajączki na nogach od niewydolności żylnej?

Pajączki naczyniowe to drobne, rozgałęzione naczynka widoczne pod skórą, natomiast niewydolność żylna daje zwykle wypukłe, fioletowo-sine żyły, ból i obrzęki. Same pajączki są często problemem kosmetycznym, ale jeśli towarzyszą im ciężkość nóg, skurcze lub puchnięcie, może to świadczyć o początku choroby żylnej. Wczesna diagnostyka pozwala ocenić, czy problem dotyczy tylko drobnych naczyń, czy też zastawek żylnych. Każdą widoczną zmianę naczyniową warto ocenić u specjalisty, najlepiej po badaniu USG Doppler. Tylko ono pozwala sprawdzić, czy nie doszło do uszkodzenia zastawek w głębszych żyłach i czy potrzebne jest leczenie zachowawcze, czy zabiegowe.

Co zrobić, gdy żylak pęknie i pojawi się nagłe krwawienie?

W przypadku pęknięcia żylaka trzeba natychmiast położyć się, unieść nogę powyżej poziomu serca i ucisnąć miejsce krwawienia przez co najmniej 10 minut. Krwotok z pękniętego żylaka może być obfity, ponieważ ciśnienie w niewydolnych żyłach bywa wysokie. Po zatamowaniu krwi należy założyć opatrunek uciskowy i skontaktować się z lekarzem jeszcze tego samego dnia, a przy dużej utracie krwi wezwać pomoc medyczną. Aby zmniejszyć ryzyko nawrotu, unikaj gorących kąpieli, sauny, długiego stania i ciasnych ubrań. Pomocne bywają też pończochy uciskowe dobrane przez specjalistę oraz leczenie przyczyny żylaków, a nie tylko samego krwawienia.

Jak USG Doppler pomaga w diagnozowaniu problemów z żyłami?

USG Doppler pozwala ocenić kierunek i prędkość przepływu krwi oraz sprawdzić wydolność zastawek w czasie rzeczywistym. To nieinwazyjne badanie trwa zwykle 15-30 minut i jest podstawą diagnostyki chorób żył nóg. Dzięki niemu lekarz może wykryć refluks żylny, skrzepliny i miejsca, w których krew cofa się zamiast płynąć do serca.

Dlaczego kobiety częściej chorują na przewlekłą niewydolność żylną?

Kobiety chorują 2-3 razy częściej niż mężczyźni głównie z powodu wahań hormonalnych, które wpływają na elastyczność naczyń i pracę zastawek. Ryzyko rośnie także po 50. roku życia i może być nawet 5 razy wyższe niż u mężczyzn w tym samym wieku. Znaczenie mają też ciąża, antykoncepcja hormonalna i większa skłonność do zastoju krwi w kończynach dolnych.